Μισό μίσος για την ελίτ

Παρατηρώ τον εαυτό μου να έχει εμποτιστεί για τα καλά από το μεταμοντέρνο εμφυλιακό μίσος. Φταίει που η ανοχή μου μετατράπηκε σε απέχθεια. Φταίει η ελίτ που την περιμένω να ξεβολευτεί (1) να ενταχθεί με μας, τους "καθημερινούς" ανθρώπους στο ίδιο μέτωπο. Αν η υπάρχουσα εντόπια παραγωγή ηγεμονίσκων σε κάθε αρχή (πολιτική, ακαδημαϊκή, πνευματική) στέκεται κατώτερη των περιστάσεων είναι γιατί έχει μεγαλώσει σε ένα τέτοιο κλίμα (εκπίπτουσα και κενή ιδεολογία και εξαργύρωσή της από τα καλά του εξουσιαστικού συστήματος) που περιγράφει η προπολεμική ταινία του Ernst Lubitsch Ninotchka

(1). Φέτος αφού είδα και απόειδα ότι οι μαθητές του Λυκείου είναι αρκετά βολεμένοι, είπα να τους μάθω να ξεβολεύονται. Όταν μπαίνω στην τάξη, τους λέω ξεβολευτείτε-καθίστε εκεί που δεν έχετε καθίσει ποτέ, δείτε τα πράγματα διαφορετικά. Άλλοι σέρνονται, άλλοι με κοιτάνε στα μάτια σαν να λένε τι μας λέει ετούτος, άλλοι σηκώνονται, οι καλοί μαθητές επαναπαύονται σαν να μην τους αφορά αυτό.

Κρίση, Αναγνωστάκης και Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος

Συνήθως διαβάζω διάφορα τομίδια λίγο πριν από κάποιο ραντεβού ή κάποια επίσκεψη και φυλάττω τις σκέψεις την ώρα της ομήγυρης. Τις ανακατεύω και τις εμπλουτίζω. Μου αρέσουν αυτά τα μικρά βιβλία, σαν αυτά που έβγαζε παλιότερα ο Πατάκης και έκαναν 500 δραχμές (είχα διαβάσει τον Σενέκα και μεταφράσεις Αρχαίων δραματικών ποιητικών). Ένα τέτοιο βιβλιαράκι κοστολογηθέν τετραπλάσιο (7 ευρώ) είναι και αυτό της συνομιλίας του Παντελή Μπουκάλα με τον Αναγνωστάκη. (1) Εκεί σταμάτησα σε μια σκέψη και μετά γύρισα τα μάτια μου για ώρα πολλή στους επιβάτες του Μετρό.

"Αναπόφευκτα, μοιραία, μαθηματικά θα λέγαμε, αν ο λογοτέχνης όχι 'ενδιαφέρεται' απλώς, αλλά ζει την εποχή του και τα προβλήματά της [...] τα βιώματά του αυτά θα δράσουν ανεξίτηλα με τον έναν ή τον άλλον τρόπο στο έργο του. Ο άξιος λογοτέχνης θέλει δε θέλει 'αυτοπροστατεύεται', ο κακός μόνο λογοτέχνης περιμένει να κληθεί στα όπλα για να αποκτήσει μια υπόσταση." (2)

Σκέφτομαι ότι αυτή η ηθική στάση του καλλιτέχνη έναντι της πραγματικότητας έχει στιγματίσει την ελληνική καλλιτεχνική ζωή και τα έργα του 20ου αιώνα. Ειδικά τον ελληνικό κινηματογράφο και την ελληνική ακαδημαϊκή μελέτη του που βαδίζει περισσότερο σε χνάρια κοινωνιολογικά παρά αισθητικά ή έστω μοραλιστικά. Την ώρα εκείνη στο Μετρό προσπαθούσα να σκεφτώ αν η Αναπαράσταση ή το Προξενιό της Άννας μπορούσαν να με κοιτάξουν στα μάτια και εγώ να δω Εμένα σε αυτά. Δυστυχώς δεν έβρισκα καμία επαφή, τα μάτια μας και η ματιά μας λοξοδρομούσαν.

Υποσημειώσεις
1. Είμαι αριστερόχειρ ουσιαστικά, Μονόλογος του Μανόλη Αναγνωστάκη, Αθήνα: Πατάκης, 2011.
2. Ό.π., σελ. 15-16.

ΕΤ0 ΙΙ: Ελληνική Τηλεόραση Μηδέν, 2

Έγραφα πριν από μήνα περίπου για τη σιωπή διανοουμένων στο κλείσιμο της ΕΡΤ. Εν μέρει διαψεύστηκα.

Κρίση, ιστολόγιο και Ράμφος

Ο καθένας ανάγει τα πρώτα ακούσματα στην παιδική ηλικία, τη νεότητα, τη φοιτητική περίοδο. Νομίζω ότι ήταν στο σεμινάριο μιας αξιόλογης καθηγήτριας (ταπεινής και χαμηλών τόνων- από τις δύο παρουσίες που με συγκίνησαν στο Καποδιστριακό, αυτής και του Παναγιώτη Φαναρά) και ποιήτριας, της Μαίρης Γιόση, όταν για πρώτη φορά άκουσα το όνομα Ράμφος. Μας συνέστησε να διαβάσουμε το Μίμησις εναντίον μορφής ως βοηθητικό εργαλείο στην προσπάθεια να κατανοήσουμε την Ποιητική του Αριστοτέλη.

Από τότε το όνομα Ράμφος ερχόταν και επανερχόταν. Το συνάντησα κάποια στιγμή, όταν βολόδερνα από κινηματογραφική αίθουσα σε συζητήσεις και σεμινάρια. Στο πλακιώτικο Ίδρυμα Γουλανδρή- Χορν ο Ράμφος σαν κάτι να λεγε για τον Πλάτωνα και το Φαίδρο του και εγώ σαν κάτι προσπαθούσα να καταλάβω. Πρέπει να ήταν η ίδια περίπου εποχή με την αποφοίτησή μου από το χαμηλής ποιότητας και εθνικοκεντρικής σύλληψης του 19ου αιώνα Τμήμα Φιλολογίας του Καποδιστριακού, όταν διάβαζα με αγωνία κάθε Κυριακή στις Νέες Εποχές τα κείμενα των Μπακουνάκη και Πρεντέρη για τους σύγχρονους διανοούμενους της Ελλάδας (εκδόθηκε μάλιστα αυτή η συλλογή των άρθρων). Εκεί λοιπόν ο Μπακουνάκης έγραφε ότι ο Ράμφος αρνιόταν να φωτογραφηθεί. Αργότερα εξεπλάγην, απόρησα και προσπάθησα να καταλάβω τη στάση του, όταν στο Ιλαρόν Φως κατέληγε σε μια απαξίωση της σχέσης Έλληνα- κινηματογράφου. Η στάση του άλλαξε πολύ, όπως και η δική μου.

Αν είναι κάτι μέσα στην κρίση για το οποίο νιώθω ευτυχής, είναι ότι η αφήγηση του Ράμφου με βοηθά να κατανοήσω την ελληνική ταυτότητα, τις παλινωδίες της και το ιστορικό αδιέξοδο που βιώνει, ενώ η ιστορία του Παπαρηγόπουλου δεν μου λέει κάτι, είναι κενό γράμμα.1 Αν, εν ολίγοις, το ζήτημα για τον Ράμφο είναι η ανάδυση της ατομικότητας, τότε αυτό που έχουμε ως πρότυπο είναι το αγγλοσαξονικό μοντέλο της ατομικότητας με το οποίο λίγη συγγένεια έχω: επιθετικό, έξυπνο, αλλά εξυπνακίστικο, εξορθολογισμένο ως τα μπούνια και συχνά πυκνά χωρίς μεταφυσική διάσταση. 2

Δεν ξέρω (δεν έχω ψάξει-δεν είναι των άμεσων ενδιαφερόντων μου) τι θα έλεγε ο Ράμφος στον Λορεντζάτο αν βρίσκονταν σε μια φανταστική συζήτηση: ποιο μοντέλο ταιριάζει καλύτερα στην ψυχοσύνθεση του Έλληνα: η μονήρη και ταπεινή στάση ως τα όρια της εκμηδένισης, που έλεγα στην προηγούμενη ανάρηση, και της οποίας για μένα πρότυπο του διανοούμενου είναι ο Λορεντζάτος, ή η εμπλεκόμενη και ενεργητική, στην οποία φαίνεται να έχει υιοθετήσει ο Ράμφος στις αρχές του 21ου αιώνα; Και τα δύο παραδείγματα (με την έννοια του Κuhn) έχουν πολλές παραλλαγές με πιο γνωστές τις δεύτερες: Ελύτης ή Θεοδωράκης, Αρκάς ή Λαζόπουλος, Αλεξάνδρα Στεφανοπούλου ή Πρεντέρης κοκ και για να πάω στο χώρο της ελληνικής κριτικής κινηματογράφου Μπλάθρας ή Δανίκας.

Αυτό το δίλημμα δεν μου δίνει επαρκείς απαντήσεις για την κρίση, τη σκοπιμότητα της ύπαρξης αυτού του ιστολογίου και τη θέση του ατόμου στη θύελλα που έρχεται ή καλύτερα για το από πού θα κρατηθεί το άτομο, όταν αυτή η θύελλα θα σαρώνει το σπιτικό του (αλλά για αυτό σε νέα ανάρτηση).

Υποσημειώσεις
1. Για περισσότερες πληροφορίες στο θέμα αυτό βλ. Δημήτρης Πλάντζος, "Κλασσικιστές χωρίς έθνος", The Athens Review of books, Σεπτέμβριος 2011, σελ. 27-30.

2. Διάβασα αυτές τις μέρες, για εκπαιδευτικούς λόγους, ένα άρθρο του Καψωμένου που μιλάει για τις αρχές του ελληνικού πολιτισμού οι οποίες πάνω κάτω περιστρέφονται γύρω από τη σχέση φύσης-κοινωνίας/πολιτισμού, ταύτιση κάλλους-αγαθού, σύνθεση (θα λεγα ραμφιωτικά μιλώντας αντίθεση) ορθολογισμού-μυστικισμού, διάκριση νόμιμου-δίκαιου, υπέρβαση αντίθεσης ατόμου-κοινωνίας. Περισσότερα στο Ερατοσθένης Καψωμένος, "Λογοτεχνία, πολιτισμικές αξίες και εθνική ταυτότητα", στο Ελληνικό Σχολείο και πολιτισμός, Αθήνα: Child Services, 2001, σελ.143-148.

Κρίση, ιστολόγιο και Λορεντζάτος

Με έχει απασχολήσει κατά καιρούς το ερώτημα τι θα έκανε ο Λορεντζάτος σε τέτοιους καιρούς, όταν και αυτός έβλεπε τη μονοπώληση της σκέψης από τους ακαδημαϊκούς και προέτασσε την ορθόδοξη ταπεινότητα ως το σημείο της εκμηδένισης. Έζησε και αυτός ένα κοσμοϊστορικό γεγονός, την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και ζούσε την τραγωδία της χώρας σε όλο το εύρος μια δεκαετία πριν. Δεν ξέρω τι θα έκανε τώρα που βλέπει το κακό να έχει ενσκήψει στη χώρα, που ζει ξανά εμφυλιακές καταστάσεις. Κάθε ομάδα εναντίον της άλλης. Αυτός είναι ο τρίτος εμφύλιος πόλεμος της Ελλάδας μετά τον μετεπαναστατικό και τον μεταπολεμικό.

Θα είχε ιστολόγιο, ή θα κατέγραφε τις σκέψεις του κατά μόνας αριθμώντας τες και απαριθμώντας τα δαιμόνια της φυλής μας; Θα ενέδινε στην ανάδυση της ατομικότητας και της πρόταξης του εγώ, ή θα κρατούσε το εαυτό του πιασμένο σε μια ξερολιθιά την ώρα του ανεμοστρόβιλου; Απάντηση δεν έχω, αλλά το ερώτημα με τυραννάει.

ΕΤΟ: Ελληνική Τηλεόραση Μηδέν

Πραγματικά δεν μου κάνει εντύπωση που δεν έχω διαβάσει κάποιο κείμενο για την προοπτική κλεισίματος της ΕΤ1, από έναν πνευματικό ή από μια ομάδα ακαδημαϊκών από αυτές που λόγω μνημονίου αναφύονται και τάσσονται υπέρ ή κατά του ενός ή του άλλου πράγματος.

Η χώρα δεν σέβεται τον οπτικοακουστικό πολιτισμό της. Πόσο κοντόφθαλμα η πολιτική ηγεσία βιώνει αυτήν την κρίση αρνούμενη να τη δει οραματικά αποτελεί αυτό το γεγονός που επικυρώνεται από έναν καθηγητή του περισπούδαστου Λόντον Σκουλ οφ Εκονόμικς. Και να μην υπάρχει παραγωγή προγράμματος, αρκεί η επαναπροβολή του αρχείου της ΕΡΤ ή ακόμη και η διοργάνωση συζητήσεων, διαλόγων. Θα έλεγα μόνον έτσι θα υπερβούμε την κρίση. Μόνον μέσα από διάλογο. Αντί αυτού η δημόσια σφαίρα προχωρά μέσα από δόγματα και αφορισμούς!

Μνήμη Θανάση Βέγγου ΙΙ

Αυτά έγραφα στην προηγούμενη ανάρτηση η οποία αν και καθυστερημένη ως προς την ημερομηνία δημοσίευσης, εντούτοις γράφτηκε τη μέρα της φυγής του Βέγγου με την επιθυμία συμπλήρωσης των επιτευγμάτων του. Μια η έλλειψη χρόνου (οι ενδοσχολικές εξετάσεις είχαν αρχίσει), μια η φιλοξενία φίλων και οι απανωτές γιορτές και γενέθλια καθυστέρησαν την ολοκλήρωση της ανάρτησης. Από την πρώτη στιγμή είχα σκοπό να ξεκινήσω από το προσωπικό και να προχωρήσω στο δημόσιο. Όμως τις επόμενες μέρες παρακολούθησα την πληθώρα των δημοσιευμάτων και είδα ότι διαμοιραζόμουν μια κοινή πτυχή με τους υπόλοιπους που τον γνώρισαν καλύτερα από μένα, την ιδιότητα του ταπεινού εργάτη της τέχνης, που δεν ζητεί τίποτε περισσότερο από την εκτέλεση του καθήκοντος. Σε έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα, σε πολλά δημοσιεύματα και προσωπικές αναφορές είδα ότι αυτό που prima vista κατέθεσα σε μια λευκή σελίδα εγγράφου word έπραξε και μια μεγάλη μερίδα ανθρώπων.

Άρχισα να σκέφτομαι ότι αυτή η γενικευμένη αναφορά στη μετριοφροσύνη του Βέγγου δεν ήταν τίποτε άλλο παρά οι ενοχές μιας ολόκληρης γενιάς θεατών και σκηνοθετών που και το κεφάλι είχαν ψηλά και όχι λυγισμένο και επαίροντο για τις κατακτήσεις. Ήταν με άλλα λόγια με γενικευμένη έκφραση ενοχών μιας κοινωνίας που έχοντας χάσει την αίσθηση του μέτρου και του κοινού νου έκανε χρήση μιας πολύ συνηθισμένης τακτικής: τη συναισθηματική παραπλήρωση της λογικής και την αναζήτηση της ταπεινότητας ως αντιστάθμισμα στην αναγνώριση των λαθών που διέπραξε ο εγωισμός.

Μνήμη Θανάση Βέγγου 1926-2011

Πρέπει να ήταν αρχές καλοκαιριού του 2006. Ήμουν στον προθάλαμο του ακτινολογικού τμήματος του Ευαγγελισμού και περίμενα τη σειρά μου. Ήταν ηλιόλουστο πρωινό, μα μέσα η αίθουσα φωτιζόταν από την ασθενή λάμψη των λαμπτήρων με τις γκρι και γαλακτερές αποχρώσεις. Θυμάμαι πολύ καλά εκείνη τη στιγμή, γιατί ξαφνικά πιο πέρα καθόταν ο Θανάσης Βέγγος με τη γυναίκα του. Σκέφτηκα ότι ή θα έχει κάποιο πρόβλημα υγείας ή θα κάνει κάποιο προληπτικό έλεγχο. Προς στιγμή μου θύμισε τον παππού μου, έτσι όπως είχε τα πόδια ανοιχτά, το βλέμμα στραμμένο προς το δάπεδο, τη γυναίκα του δίπλα και τις παλάμες να ανοίγουν συμμετρικά και να αγγίζει η μία την άλλη με τις άκρες των δαχτύλων. Ήξερα πολύ καλά αυτά τα χέρια. Ήταν σαν του παππού μου όταν μ’ έπαιρνε αγκαλιά και σαν της γιαγιάς μου, όταν χωνόμουν στην ποδιά της και έπαιζα με τα μακρυά σταφιδωμένα δάχτυλά της.

Αισθανόμουν οικεία, βρισκόμουν ξαφνικά πίσω στο καμπίσιο χωριό, αυτός ερχόταν από την επαρχία, από την επαρχία που μεγάλωσα ως μαθητής και τον συναντούσα τώρα στην πρωτεύουσα στην οποία είχα ξαναμετακομίσει. Το ζευγάρι μιλούσε με μια κυρία δίπλα και η συζήτηση αφορούσε παιδιά, γεράματα και φαγητά. Καθημερινά πράγματα! Είχα στήσει αυτί.

Κυρίως όμως έβλεπα το βλέμμα του, το κεφάλι του. Σκυμμένο, όχι επηρμένο κι ούτε λυγισμένο. Είπα μέσα μου να τον πλησιάσω να του πω ένα ευχαριστώ για ό,τι έκανε. «Κύριε Βέγγο, σας ευχαριστούμε για ό,τι έχετε κάνει, για τις ταινίες σας». «Α παιδάκι μου, δεν έκανα τίποτα, το χρέος μου έκανα».

2011, έτος 1

Κάθε χρονικό ορίζοντας μια αρχή. Το Σεπτέμβριο ανοίγουν τα σχολεία μετά τις διακοπές. Το Γενάρη αρχίζει το ημερολογιακό έτος, η Άνοιξη ορίζεται κάθε φορά ανάμεσα στα πλούτη του Σολωμού και στον σκληρό Απρίλη του Έλιοτ και του Χατζιδάκι. Μετά αρχίζει το καλοκαίρι και δίνω υποσχέσεις έντονης εργατικότητας.

Το ίδιο γίνεται με τον ελληνικό κινηματογράφο। Κάθε εποχή, κάθε γενιά προσπαθεί να ορίσει ή και να αποτυπώσει τη δικιά της συντεταγμένη στην ιστορία.
Αυτό γίνεται αυτήν την περίοδο με μια νέα γενιά κινηματογραφιστών που από το περιοδικό Σινεμά έχει ονομαστεί νέο Ρεύμα।
(θα επανέλθω σε αυτό το ζήτημα)