Απλά μαθήματα επαγωγικής σκέψης

Πραγματικά χαίρομαι, όταν διαβάζω τέτοια κείμενα απλής επαγωγικής σκέψης, τα οποία (συν)απαντούν και στην ανάρτηση 'Μισό μίσος για την ελίτ'. Όταν αυτά διατυπώνονται από κάποιον ποτισμένο με τον αέρα και τα χνώτα της χώρας, αναδύεται το αδιέξοδο που βασανίζει περισσότερο την ελληνική ελίτ και λιγότερο την ευρωπαϊκή: σε νέες εποχές, τα εργαλεία εφευρίσκονται από τα αδιέξοδα, η νέα γνώση, η νέα μεθοδολογία ορίζεται από τα γεγονότα, όχι αποκλειστικά από τις υπάρχουσες θεωρίες που είναι απότοκος άλλων γεγονότων που συνέβησαν κάπου αλλού σε διαφορετικές συνθήκες. Η δική μας ελίτ σπουδαγμένη στα καλύτερα πανεπιστήμια της Αμερικής και της φωτισμένης Ευρώπης όμως δεν πάτησε πόδι σε λανθασμένες παρατηρήσεις και υποδείξεις. Γιατί;

Μα η απάντηση είναι αντίστοιχη με αυτή που λαμβάνει χώρα στο σχολείο: είναι δυνατόν κάποιος μαθητής με δυνατό μυαλό να δεχθεί την παρατήρηση του δασκάλου του, όταν αυτός σφάλλει; Μόνον αυτοί που έχουν μάθει ασμένως να πιθηκίζουν θεωρίες και να δέχονται προσβολές/τιμωρίες,  σκύβουν το κεφάλι. Είπα σκύβει το κεφάλι. Και το μυαλό μου πάει σε αυτήν την κίνηση της Ανατολής, αυτήν την ανήκουστη για τα ήθη μας υπόκλιση, ένδειξη ωστόσο σεβασμού, που κάνουν οι Ιάπωνες μαθητές στην ταινία του Κουροσάβα Madadayo.

Μνήμη Θεόδωρου Αγγελόπουλου

Αποφεύγω να συναντώ τους καλλιτέχνες, όπως και τους πανεπιστημιακούς, πράγμα το οποίο είναι μια οδυνηρή επιλογή. Αυτό πάει πίσω στα χρόνια της φοιτητικής ζωής, όταν απέρριψα συλλήβδην τους καθηγητές του τμήματος Φιλολογίας (είχαν κάτι το εξουσιαστικό και της αυθεντίας που σε έκαναν να αισθάνεσαι κομπλεξικός ακόμη και αν δεν ήσουνα, πόσο μάλλον όταν είσαι αμούστακος νέος και ακόμη ψάχνεις την πυξίδα- αυτό το τροπάρι δεν άλλαξε με τις μεταπτυχιακές σπουδές). Ήταν η ίδια εποχή, όταν στη μικρή αίθουσα της Ταινιοθήκης στην Κανάρη και της Εταιρείας Ελλήνων Σκηνοθετών στην Τοσίτσα έβλεπα τη φιλαυτία των καλλιτεχνών (όσοι σύχναζαν βέβαια). Είχαν στα μάτια τους κάτι το λαίμαργο, το απαρκτικό, σαν να θέλουν να υφαρπάσουν τη ζωή και να την κάνουν σώνει και καλά τέχνη.  Πέρασαν αρκετά χρόνια και ακόμη δεν έχω συμβιβαστεί και με τα δύο.
Όσο θυμάμαι δεν έχω πλησιάσει καλλιτέχνες για να τους κολακέψω. Δύο φορές το έκανα. Μία φορά ήταν με τον Θανάση Βέγγο που έλεγα σε προηγούμενη ανάρτηση και η δεύτερη με τον Λευτέρη Βογιατζή όταν τον συνάντησα στην Πανεπιστημίου. Του είπα ένα ευχαριστώ για τη Νύχτα της Κουκουβάγιας. Μου είχε κάνει τρομερή εντύπωση που ενώ έπεσε σαν καρπούζι κατά λάθος από μία σκάλα και σίγουρα πόνεσε, αυτός συνέχιζε αμέριμνος σαν να μην είχε συμβεί τίποτα. Δεν μπορούσα παρά να υποκύψω στην τέχνη της υποκριτικής του.
Τον Αγγελόπουλο δεν τον γνώρισα και ευτυχώς. Νομίζω ότι μάλλον θα μου προκαλούσε αρνητικά αισθήματα αν κρίνω από το περισπούδαστο ύφος που έχει αυτός

και ο Παναγιωτόπουλος

σε αυτό το Παρασκήνιο για το οποίο ο Βακαλόπουλος έπνεε τα μένεα.

Έχω την αίσθηση ότι η φυσική παρουσία του στη σημερινή εποχή δεν θα πέρναγε. Έχοντας το προηγούμενο απόσπασμα ως δείγμα και έχοντας κατά νου και τον κριτικό λόγο της εποχής, μου φαίνεται ότι αντιπροσώπευαν έναν συγκεκριμένο εξουσιαστικό φαλλοκρατικό λόγο. 
Oι ταινίες του ωστόσο έχουν μια δυναμική που πηγάζει από το μοντερνισμό (βλέπε ποιητικότητα) και από την ανάπτυξη της φιλμολογίας. Δεν έχει κανείς να ανατρέξει στο περιοδικό Cahiers du cinema  των 70's για να δει πόσες ανατριχιαστικές ομοιότητες υπάρχουν στα κριτικά κείμενα και στα φιλμς του Αγγελόπουλου. Για παράδειγμα μπορεί να διαπιστώσει κανείς πόσο διαφορετικές είναι η Αναπαράσταση από τις Μέρες του 36 και τον Θίασο όσον αφορά τη χρήση του εκτός πλάνου χώρου. Αυτό ανάγεται αναμφισβήτητα στον προβληματισμό που αναπτύχθηκε στα Cahiers και από τον οποίο επηρεάστηκε ο Αγγελόπουλος. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος αναπαραγωγής και κατόπιν επιβράβευσης (κριτική-σκηνοθεσία-κριτική-βραβεία-αποδοχή του κοινού).
Από τις ταινίες του ωστόσο εκτιμώ τρεις. Την Αναπαράσταση, τον Θίασο και την Αιωνιότητα και μια Μέρα. Την πρώτη γιατί έχει την ορμή του νέου κινηματογραφιστή, τη δεύτερη για την ορμή του διανοουμένου και την τρίτη γιατί παραδέχεται στον πιο μεγάλο βαθμό που μπορεί να υπάρξει, την ποιητικότητα και την ιστορικοφανή χρήση του Μύθου. Αυτό όμως αποτελεί και την ουσιαστική αναίρεση του κατά ένα ειρωνικό τρόπο, πράγμα που σηκώνει φυσικά μεγάλη συζήτηση.

Cine ΑΣΤΥ

Ως φοιτητής δεν πήγαινα στο Αττικόν. Προτιμούσα το Άστυ και την Ταινιοθήκη. Φυσικά και ήταν ο λόγος οικονομικός. Το εισιτήριο ήταν πιο φθηνό στις δύο τελευταίες αίθουσες. Αργότερα και κυρίως με τις Νύχτες Πρεμιέρας άρχισα να συχνάζω στο Αττικόν ή αν είχε κάποια ταινία που θα ήθελα να την δω στη συγκεκριμένη αίθουσα. Με το άκουσμα της είδησης ότι κάηκε, το μυαλό μου πήγε πολλά χρόνια πίσω όταν -καλοκαίρι πρέπει να ήτανε- στην τηλεόραση είδα την πολιτιστική καταστροφή από πυρκαγιά στην Ταινιοθήκη, στην Κανάρη 1.
Προχτές δεν λυπήθηκα ούτε για τις τράπεζες ούτε και για τις άλλες καταστροφές. Μόνον αυτή η είδηση με έθλιψε, γιατί δείχνει ότι ακόμη και τώρα, στον πάτο της εικόνας, ο νεοελληνικός μηδενισμός πέφτει επί δικαίων και αδίκων και συναντάει τον εξισωτικό χαρακτήρα του πολιτισμού μας. Το μάτι μας νεκρώνεται όπως συμβαίνει στην αδικοχαμένη Τζάνετ Λη στο τέλος της α΄πράξης του Ψυχώ.

Σχολείο, Οικογένεια και Κυνόδοντας

Κάθε χρόνο και στην αρχή του σχολικού έτους όταν μπαίνω μέσα στην τάξη και ορίζουμε τις συντεταγμένες της συνεργασίας, κάνω την εξής ερώτηση στους μαθητές: Αν για κάποιο λόγο προέκυπτε μια θέση σε ένα εργοστάσιο στο οποίο είστε ιδιοκτήτης και είχατε να επιλέξετε ανάμεσα σε δύο βιογραφικά ποιο θα προτιμούσατε; Το ένα που ανήκει σε ένα συγγενή σας και τον ξέρετε, δεν κάνει ακριβώς για τη θέση, αλλά τον γνωρίζετε και έχετε δεχθεί πίεση από το άμεσο περιβάλλον σας για να τον προσλάβετε ή ένα δεύτερο που είναι από έναν άνθρωπο που δεν ξέρετε, αλλά κάνει για τη δουλειά, έχει τα προσόντα και τις ανάλογες σπουδές; Ανάμεσα σε αυτά τα δύο πρόσωπα, ποιον θα επιλέγατε για την επιχείρησή σας; Αυτόν που ξέρετε με μισά προσόντα ή αυτόν που δεν ξέρετε με τα προσόντα που όμως επιθυμείτε;

Παλιότερα οι θέσεις ήταν ξεκάθαρες. Κλίνανε υπέρ του συγγενούς. Όσο αποκαλύπτεται το ψιμιθίωμα της αυταρέσκειας και ξεγυμνώνεται (δόξα τω Θεώ) ο κακοντυμένος αντιπραγματισμός μας, τόσο αρχίζει να κάμπτει η θέση υπέρ του γνωστού και του οικείου. Τα δύο τελευταία χρόνια οι μαθητές δίνουν την απάντηση που θέλω.

Όταν θέλω μάλιστα να τους προβάλλω ένα απόσπασμα μιας ταινίας που να πραγματεύεται τα οικεία μας κακά, σκοντάφτω στην έλλειψη μιας τέτοιας αφήγησης. Τα δύο τελευταία χρόνια όμως τρεις ετερόκλητες ταινίες μιλάνε από διαφορετική σκοπιά για αυτό. Ο Κυνόδοντας, η Στρέλλα και η Χώρα Προέλευσης. Και από τις τρεις εκτιμώ περισσότερο την πρώτη, την οποία δεν μπορώ να προβάλλω μια και σκοντάφτει σε τρέχοντα ζητήματα ηθικής.

Προ κρίσης, ένιωθα μια δυσανεξία για το τέλος του Κυνόδοντα.

Η άποψή μου ήταν ότι μιλάει για ένα τόσο μεγάλο ζήτημα όπως είναι η οικογενειοκρατία, αλλά δεν μας προτείνει κάτι στο τέλος. Το όραμα είναι στυφό, ο ορίζοντας κλειστός, όπως είναι η ηρωίδα κλεισμένη στο καπό του αυτοκινήτου. Μετά αναίρεσα. Το τελευταίο μήνα, αυτό το ελάττωμα της ταινίας μου φαίνεται ότι αποτυπώνει μια ιστορική καμπή της ελληνικής ταυτότητάς μας. Ακόμη δεν έχουμε αποφασίσει τι πρέπει να κάνουμε, θα ανοίξουμε το καπό και θα φύγουμε ή θα επιλέξουμε το γνωστό που μας εγκλωβίζει και το οικείο που ξέρουμε και το βαριόμαστε όπως έκαναν προ κρίσης και οι μαθητές όσον αφορά την επιλογή του κατάλληλου προσώπου;